Ortografia

Pisownia wyrazów z rz, ż

Rz piszemy:

gdy w wyrazach pokrewnych również występuje rz	Jeśli rzeka, to również rzeczka, rzeczułka, rzeczny , nadrzeczny itd.
gdy w innych formach tego samego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych wymienia się na r	górze morze wierzę pierzasty marzec góra morski wiara pióro marca
w końcówkach *-arz, -erz*	fałsz*erz, harc**erz, past**erz, kołni**erz, tal**erz, bruk**arz, dek**arz, pis**arz, ślus**arz, kol**arz* (rowerzysta), element*arz, kalend**arz* wyjątki: gulasz, kiermasz, flesz wyrazy pochodzenia obcego: bandaż, bagaż, makijaż, garaż, montaż, reportaż, masaż, kolaż (praca plastyczna)
w końcówkach *-mierz*	kroplo*mierz, ciśnienio**mierz, Kazi**mierz, Włodzi**mierz*
w końcówkach *-mistrz*	ognio*mistrz, zegar**mistrz, bur**mistrz*
po spółgłoskach: p, b, t, d, k, g, ch, j, w bez względu na wymowę	*prz*erwa, zabrzmieć, *trz*eba, *drzwi, krzak, grz*ebień, *chrz*est, spo*jrzeć, wrz*ask wyjątki: kształt, pszenica, wykształcenie, jakże stopień wyższy i najwyższy przymiotników: młodszy, zdrowszy, szybszy, najlepszy, najkrótszy, najmniejszy złożenia z cząstką wzmacniającą *-że: róbże, kupujże, łapże* wyrazy pochodzące od wyrazów zaczynających się na ż-: obżerać się, podżerać, odżałować, odżyć, odżelazić

gdy w wyrazach pokrewnych również występuje ż	Jeśli róża, to również róż, różany, różowy, różyczka
gdy w innych formach tego samego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych zachodzi wymiana: ż - g	książka uważny rożek ważyć podróżnik księga uwaga róg waga droga
ż - dz	księża ksiądz
ż - z	zamrażać mażę mróz mazać
ż - ź (zi)	grożę - groźny, duży - duzi, wożę - wozi
ż - s	boży - boski, mężny - męstwo
po spółgłoskach l, ł, n, r	rżeć, ulżyć, łże, inżynier, drżenie,
gdy wchodzi w skład cząstek -że, -ż	niemalże, skończże, weźże, jakże, czyż

Pisownia wyrazów z ó, u

Ó piszemy:

gdy w wyrazach pokrewnych również występuje ó	Jeśli góra, to również górski, górzysty, górny, góralka, góralski
gdy w innych formach tego samego wyrazu lub wyrazach pokrewnych wymienia się na o lub e	móc lód dróżka pióro brzózka mogę lodem droga pierze brzezina
gdy wymienia się na a w czasownikach	wrócić skrócić mówić zwrócić wracać skracać mawiać zwracać
gdy występuje w rzeczownikach w końcówkach i przyrostkach -ów, -ówka, -ówna	stołów, zeszytów, panów; Głogów, Kraków, biodrówka, kreskówka, kartkówka, Kucówna Wyjątki: skuwka, zasuwka
Na początku wyrazów ó piszemy tylko w słowach:	ósemka, ósmy, ów, ówczesny, ówdzie
Nigdy nie piszemy ó na końcu wyrazu!	baju-baju, ciociu, bólu, psu

gdy w wyrazach pokrewnych również występuje u	Jeśli budować, to również budowa, budowla, budowanie, budowlańcy, budynek itd.
w formach czasu teraźniejszego zakończonych na -uję, -ujesz, -uje, -ujemy, -ujecie, -ują	gotuję, gotujesz, gotuje, gotujecie czatuję, czatujemy, czatują
w zdrobnieniach i zgrubieniach	dzieciuch, córuchna, leciuchny, tatulek, babuleńka, brzydulka, mężulo, ciotunia, malusi, mamusia, garnuszek, kaczuszka, serduszko, dziadziuś, milutki
w wyrazach zakończonych na -unek, -us	ratunek, rabunek, pakunek, malunek, dzikus, lizus, szus, mus
Na początku wyrazu.	ubranie, udar, ukochana, Ukraina, ul, Ula, ulica, ułan, umowa, uroda, Urszula, utopić się Wyjątki: ósemka, ósmy, ów, ówczesny, ówdzie
Zawsze na końcu wyrazu	bólu, chóru, dołu, kraju, listu, parku, żalu

Pisownia wyrazów z nie

Nie piszemy razem z:

Nie piszemy osobno z:

czasownikami	nie chcieć, nie jestem, nie telefonował, nie zawiadomiła, nie świeciło, nie świeciłabym, nie zaskoczyłby, nie przeszkadzaj, nie roznoś, niech nie krzyczy, nie znaleziono; nie wykryto, nie brak, nie można, nie potrzeba, nie trzeba, nie wiadomo, nie warto, nie wolno
liczebnikami	nie trzy; nie dwanaście; nie pierwszy; nie dwunasty; nie dwoje dzieci, ale troje; nie jeden milion pochłonął mu hazard,
zaimkami	nie my to zrobiliśmy; nie każdy to potrafi; nie swój majątek przegrał; nie nasze auto; nie ten autobus; nie to zagadnienie,
wyrażeniami przyimkowymi	nie dla nas; nie z nim; nie przez każdego; nie o Marysi; nie w szkole; nie za długo; nie na czasie,
przysłówkami niepochodzącymi od przymiotników	nie bardzo, nie dosyć, nie całkiem, nie dziś, nie tylko, nie teraz, nie wszędzie; nie tu, nie tutaj, nie tam, nie wczoraj, zaraz, nie wnet,
przymiotnikami i przysłówkami w stopniu wyższym i najwyższym	nie lepszy, nie najlepszy; nie łatwiejszy, nie najłatwiejszy; nie gorszy, nie najgorszy; nie lepiej, nie najlepiej; nie łatwiej, nie najłatwiej; nie gorzej, nie najgorzej.
Zawsze, gdy cząstka nie wprowadza przeciwstawienie	nie dobrze, ale wspaniale; nie przyjaciel, tylko twój wróg; nie czarne, a białe; oszczędny, ale nie skąpy

Wyjątki:
> czasowniki utworzone od rzeczowników z przedrostkiem nie, np. niepokoić (od: niepokój), nienawidzić (od: nienawiść)
> stopień wyższy i najwyższy przymiotników i przysłówków, jeśli nazywają nasilenie danej cechy, np.: niegrzeczny - niegrzeczniejszy - najniegrzeczniejszy (czyli: niegrzeczny - bardziej niegrzeczny - najbardziej niegrzeczny);
> liczebniki: niejeden, niejedno, niejedna (w znaczeniu: wielu)
> zaimki: nieco (w znaczeniu: trochę), niejaki (w znaczeniu: pewien, jakiś), niektórzy (w znaczeniu: nie wszyscy), nieswój (w znaczeniu: niezdrów), niewiele, niewielu (w znaczeniu: trochę, mało)
> wyrażenia przyimkowe: niezadługo (w znaczeniu: wkrótce)

Użycie wielkiej i małej litery

Małą literą piszemy wszystkie nazwy pospolite:

dni tygodnia, miesiące, okresy kalendarzowe	poniedziałek, styczeń, karnawał, post
okresy historyczne, epoki kulturalne	starożytność, współczesność, średniowiecze
wydarzenia historyczne	hołd pruski, druga wojna światowa, powstanie warszawskie, stan wojenny
obrzędy, zabawy i zwyczaje	mikołajki, walentynki, berek, klasy
gry planszowe, karciane i logiczne	tysiąc, brydż, warcaby, okręty, chińczyk
gatunki literackie, muzyczne, tańce, modlitwy, nabożeństwa	powieść, bajka, baśń, symfonia, opera, walc, msza, nieszpory, pacierz,
wyroby przemysłowe	opel, mercedes, sony, ptasie mleczko Ale nazwy firm piszemy wielką literą,np.: telewizor marki Sony lub telewizor "Sony"
monety, pieniądze	złotówka, dolar, euro
języki	polski, angielski, esperanto
rośliny	jabłoń, rumianek, agawa amerykańska
nazwy urzędów, władz używane w znaczeniu ogólnym	Mam lokatę w banku (w jakimś banku). ale: Mam lokatę w Banku Polskim (banku o nazwie: Bank Polski).
tytuły naukowe, zawodowe, nazwy godności	profesor, doktor, cesarz, premier
nazwy żołnierzy, zakonników, wierzących	marynarz, franciszkanin, katolik
gatunki istot będących wytworem fantazji	faun, syrena, diabeł, hobbit, elf
mieszkańcy miast, osiedli i wsi	warszawiak, paryżanka, zakopianin
nazwy absolwentów szkół	batorak (absolwent LO im. Stefana Batorego), oksfordczyk (absolwent Uniwersytetu Oksfordzkiego)
strony świata, pojęcia i terminy geograficzne	północ, południe, biegun północny, równik
nazwy okręgów administracyjnych	województwo pomorskie, powiat warszawski, diecezja poznańska, ziemia dobrzyńska

Wielką literą zaczynamy każde nowe wypowiedzenie oraz piszemy wszystkie nazwy własne:

imiona, nazwiska, przydomki ludzi	Jan "Kinio" Łuk, Biedaczyna z Asyżu
imiona zwierząt i drzew	Azor, Kitka, dąb Bartek
imiona bogów i postaci mitologicznych	Jehowa, Allach, Zeus, Cerber
nazwy mieszkańców krajów, terenów geograficznych, części świata, planet	Ślązak, Polak, Europejczyk, Ziemianin
nazwy członków ras ludzkich i plemion	Murzyn, Arab, Żyd, Słowianin, Pigmej
przymiotniki utworzone od nazw ludzi	Mickiewiczowskie dzieło, Adamowa córka
nazwy świąt, dni świątecznych, imprez	Wielkanoc, Święto Niepodległości, 3 Maja, Dzień Matki, Mistrzostwa Europy
tytuły "seryjne" (czasopism, wydawnictw, audycji, witryn internetowych)	Głos Pomorza, Biblioteka Arcydzieł, Teatr Telewizji, Wirtualna Polska
pierwszy wyraz w tytułach "jednorazowych" (książek, filmów, obrazów, wierszy, piosenek, gier komputerowych)	W pustyni i w puszczy, Władca pierścieni, obraz Cisza morska, piosenka Jest już ciemno, gra Skoki narciarskie
nazwy programów komputerowych	Windows, Word, Pajączek
tytuły modlitw	Ojcze Nasz, Anioł Pański, Wierzę w Boga
nazwy gwiazd, planet i konstelacji	Mars, Syriusz, Wielka Niedźwiedzica
nazwy geograficzne i miejscowe	Tatry, Radom, Wysokie Mazowieckie, Góry Skaliste, Bałtyk, Morze Bałtyckie (ale: morze Bałtyk), ulica Cicha Morze Północne (ale: Polska północna),
nazwy urzędów, władz, instytucji, zespołów sportowych i muzycznych	Szkoła Podstawowa nr 1, Młodzież przeciw Narkomanii, Ministerstwo Edukacji, Budka Suflera, Groclin Dyskobolia
nazwy orderów, odznaczeń, nagród	Virtuti Militari, Nagroda Nobla, Górska Odznaka Turystyczna
nazwy firm, przedsiębiorstw i lokali	Nowa Era, Orange Ekstraklasa, Sony Ericsson, kawiarnia Pod Zegarem,

Wyrazy nieodmienne, a także wyrażenia na rzecz, do spraw, pod wezwaniem, imienia (im.), numer (nr), przeciw w nazwach własnych piszemy małą literą, np.: A to Polska właśnie (seria książek), Jan bez Ziemi, Komitet do spraw Młodzieży, Nakło nad Notecią.

Najczęściej stosowane znaki interpunkcyjne:

Znak	Nazwa	Funkcja	Przykłady użycia
.	kropka	Zamyka wypowiedzenie.	Idę. Idę do szkoły.
.	kropka	Występuje w większości skrótów.	r. (rok), np. (na przykład), m.in. (między innymi), lek. (lekarz)
,	przecinek	W zdaniu złożonym oddziela zdania składowe.	Pójdę, kiedy przestanie padać. Mówię, że pójdę.
		W zdaniu pojedynczym rozdziela wyliczenia	Psy, koty, konie, owce to ssaki. Była mądra, ładna, miła. Idę, śpiewam, frunę.
		oraz powtórzone wyrazy.	No, no, no, nie wiedziałem. I psy, i koty, i owce, i konie to ssaki.
		Występuje przed wieloma spójnikami, np.: ale, lecz, że, kiedy, żeby, gdyż, jeżeli, jeśli.	Ciasny, ale własny. Kto, jeśli nie ty? Jem, żeby żyć.
		Nie występuje przed spójnikami: i, oraz, czy, lub, albo.	Idziesz czy zostajesz? Chcę psa lub kota.
-	myślnik	Zastępuje powtarzającą się część zdania.	Latem lubię morze, zimą - góry.
		Może oddzielać wtrącenia.	Góry - mówi tata - są groźne.
		Zaznacza coś niespodziewanego.	Ku mojemu zdziwieniu - zdałem.
		Występuje w zestawieniach przeciwstawnych; oznaczających od - do; zastępuje wyraz przeciw	Czarny - biały to antonimy. To pociąg Warszawa - Kraków. Idziesz na mecz Legia - Wisła?
		Występuje w dialogu.	- Idę - powiedział Marek. - A wy?
;	średnik	Rozdziela rozbudowane wypowiedzenia złożone.	Uczę się, ale mam złe oceny; czytam, ale nie wchodzi mi do głowy.
		Może być stosowany do oddzielania pojedynczych zdań, których treść jest wyraźnie różna.	Trenuję pływanie; w tym roku skończę szkołę podstawową.
		Występuje w rozbudowanych wyliczeniach.	Na imieniny przyszli Ania, Ula, Marek; babcia, wujostwo Kowalscy, ciocia Basia; sąsiedzi z parteru i z II piętra.
...	wielokropek	Sygnalizuje, że jakaś myśl jest niedokończona, urwana.	- Czy ty...? Naprawdę?
		Wprowadza nieoczekiwaną informację.	Posłałem piłkę w samo okienko... sąsiada z I piętra.
		Oznacza opuszczony fragment tekstu.	[...]
:	dwukropek	Występuje przed wyliczeniami, cytatami.	Moje najlepsze koleżanki to: Ania, Basia, Irena.
" "	cudzysłów	Wyodrębnia tytuły (utworów literackich, czasopism itd.) i cytaty.	"Pan Tadeusz", "Zemsta"; "Litwo, ojczyzno moja..."

Powrót Na poprzednią stronę

Na główną stronę

rzeczownikami	niebezpieczeństwo, niechrześcijanin, niepewność, niezdyscyplinowanie, niedyskrecja
przymiotnikami	nieagresywny, niebiedny, niedrogi, niehałaśliwy, niekrakowski, niemiłosierny, nieodmienny, nieprzytulny, niesłony, nietykalny
przysłówkami utworzonymi od przymiotników	niedrogo, niejasno, niemile, nietrudno; są to przysłówki utworzone od przymiotników niedrogi, niejasny, niemiły, nietrudny